Stel dat je morgen start met een nieuwe baan. De avond ervoor leg je je kleding alvast klaar. Niet zomaar iets, maar een stijlvol overhemd, een hippe blazer en de schoenen of tas waardoor je denkt: ‘daarmee kom ik over alsof ik er ook hoor’. Maar, vanbinnen voelt het nog niet helemaal zo. Je bent aangenomen, maar in die nieuwe rol zal je moeten groeien. Soms loopt ons uiterlijk voor op ons gevoel. Hoe zit dat psychologisch?
3 sterren *** – Wetenschappelijke inzichten vanuit de consumentenpsychologie, vertaald naar concrete voorbeelden.
Experts in consumentengedrag deden onderzoek naar postliminale zelftransformatie. Dat betekent dat een overgang nog niet klaar is, zodra je de formele stap hebt gezet.
Dus je hebt die nieuwe baan of een promotie of je bent misschien verhuisd. Het geldt voor elke nieuwe status. Waarbij het psychologische werk daarna eigenlijk pas komt. Het leren spreken, kijken, bewegen, kopen en kiezen zoals iemand die ‘daar hoort’. Vaak focussen we op de overgang zelf, waardoor we de fase erna onderschatten.
Daardoor ontstaat self-discrepancy. Het is de spanning tussen je huidige zelf en je gewenste zelf. De spanning die ontstaat kan invloed hebben op consumptie. Bijvoorbeeld als we kiezen voor kleding, accessoires en andere producten die het gat tussen ‘wie ik nu ben’ en ‘wie ik wil worden’ kunnen verkleinen.
De liminale fase
Een grote verandering in het leven wordt in de psychologie beschreven als de liminale fase. Het is een periode waarin je niet helemaal meer in de oude rol past, maar ook nog niet klaar bent voor de nieuwe. Het is een overgangsfase tussen twee sociale posities in.
De wetenschappers van het huidige onderzoek voegen daar een belangrijk inzicht aan toe. Zij stellen dat echte verandering vaak pas begint ná de daadwerkelijke overgang. Zodra je aan de slag gaat met een nieuwe baan voel je je daar nog niet meteen helemaal thuis. Wat volgt is het langzame proces, waarin je jouw nieuwe rol leert dragen. Eerst aan de buitenkant, en later ook van binnen.
Ze koppelen dit aan self-discrepancy, en het idee dat bezittingen onderdeel kunnen zijn van onze extended self. Spullen zijn dan niet zomaar spullen, maar eigenlijk een verlengstuk van onze identiteit. Zowel kleding, accessoires, een tas, schoenen of een laptop kunnen ons helpen om de nieuwe rol geloofwaardiger te maken. Het is een vorm van compensatory consumption of symbolic self-completion: we kopen iets dat symbolisch aanvult wat we psychologisch nog missen.
Ervaar de vier fasen
Zo’n overgang en de postliminale zelftransformatie verlopen volgens de experts in consumentenpsychologie in vier fasen:
- Je voelt dat je er nog niet helemaal bij hoort
Mensen observeren de groep waartoe ze willen behoren en merken dat hun huidige manier van kleden, praten of bewegen afwijkt. - Je gaat nadoen
Eerst kopieer je wat werkt. Je koopt de kleding, accessoires of stijl die horen bij de gewenste groep. Dat kan nog ongemakkelijk voelen. - Je speelt meerdere versies van jezelf
Op werk voel je je anders dan thuis. In je nieuwe omgeving draag je de nieuwe identiteit, maar in je oude omgeving schakel je soms terug. - De nieuwe rol gaat echt voelen
Wat eerst gespeeld voelde, wordt eigen. Daarna ontstaat ruimte voor een eigen stijl. Niet meer alleen kopiëren, maar selecteren wat bij je past.
Dus verwelkom je andersom starters, nieuwkomers of carrièreswitchers? Houd er rekening mee dat een onboarding draait om meer dan alleen de formele processen en praktische zaken. Ook ongeschreven normen zijn heel belangrijk. Zoals de manier van kleden, mee kunnen praten en wat er professioneel of juist overdreven wordt gevonden.
Zo voorkomen we dat we helemaal afhankelijk zijn van (nog meer) spullen om onszelf te overtuigen dat we er daadwerkelijk tussen passen en bij kunnen horen.
Interessant artikel gelezen en wil je op de hoogte blijven van leuke psychologische inzichten? Meld je aan voor de nieuwsbrief, zodat je iedere vrijdag de nieuwe artikelen ontvangt.
Wetenschappelijke bronnen
Verder lezen: Ghoshal, T., & Belk, R. W. (2026). From kurtas to crop tops: A theory of postliminal self-transformation. Journal of Consumer Psychology, 36, 199–221. https://doi.org/10.1002/jcpy.70006
Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340.
Mandel, N., Rucker, D. D., Levav, J., & Galinsky, A. D. (2017). The compensatory consumer behavior model: How self-discrepancies drive consumer behavior. Journal of Consumer Psychology, 27(1), 133–146.
Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist, 41(9), 954–969.
Schouten, J. (1991). Selves in transition: Symbolic consumption in personal rites of passage and identity reconstruction. Journal of Consumer Research, 17(4), 412–425.
Schouten, J. W., & McAlexander, J. H. (1995). Subcultures of consumption: An ethnography of the new bikers. Journal of Consumer Research, 22(1), 43–61.
Turner, V. W. (1969). The ritual process: Structure and antistructure. Cornell University Press.
Van Gennep, A. (1960). The rites of passage. Routledge. (Original work published 1909)
Wicklund, R. A., & Gollwitzer, P. M. (1982). Symbolic self-completion. Erlbaum.
Patrick is meer dan 10 jaar zelfstandig Consumentenpsycholoog. Hij combineert psychologie met marketing. Psychologische inzichten maken hem gelukkiger met zijn eigen (aankoop)keuzes en vormen de wetenschappelijke basis om bedrijven en instellingen te adviseren. Hij schrijft hier blogartikelen op de site, schrijft columns voor RTLZ en De Ondernemer en wordt regelmatig gevraagd voor kranten, tijdschriften, radio en televisie. Bovendien is hij zelfstandig SEO tekstschrijver en GEO specialist.
